Bruggenbouwers » Boeken en DVD’s

Overal Adam en Eva

bruggenbouwers — Mon, 30 Jan 2012 14:55:32 +0000

Adam en Eva zijn de eerste voorouders in het gemeenschappelijke scheppingsverhaal van joden, christenen en moslims. Vanuit het Midden-Oosten hebben de drie religies dit verhaal in eigen varianten over de wereld verspreid, onder meer dankzij rabbi’s, priesters, kerkvaders, imams, kolonialen, missionarissen, migranten en moderne media. Populaire verhalen over Adam en Eva die niet in de Bijbel of de Koran staan, leefden voort via mondelinge overlevering.

Waar lag het paradijs? Had Adam een baard? Was hij besneden? Hadden Adam en Eva een navel? Hadden ze seks in de Tuin van Eden? Hoe kwam Satan het paradijs in?

Het hoe en waarom van schepping, paradijs, slang en zondeval heeft vertellers in alle windstreken veelvuldig geïnspireerd tot onthullende verhalen, en kunstenaars tot verrassende afbeeldingen. Over de verhaal- en beeldtradities van de drie religies – over en weer vaak onbekend – schreef Mineke Schipper een intrigerend boek voor hedendaagse gelovige en ongelovige, onwennige, nieuwsgierige of wantrouwige nazaten van Adam en Eva.

Mineke Schipper is hoogleraar Interculturele literatuurwetenschap aan de Universiteit Leiden. Ze publiceerde romans als Conrads rivier, De zieleneters en Vogel valt, vogel vliegt. Voor haar ook internationaal succesvolle boek Trouw nooit een vrouw met grote voeten kreeg ze de Eurekaprijs 2005.

Bron: Bert Bakker

Themanummer over ‘Bijbel en koran’ nu gratis te downloaden

bruggenbouwers — Sat, 28 Jan 2012 10:31:28 +0000

Het is belangrijk dat je kennis neemt van elkaars teksten. In Indonesië is het een must om de samenleving verder op te bouwen. Maar ook in Nederland moet je meer en meer tot de conclusie komen dat het verdiepen in elkaars religieuze erfgoed geen overbodige luxe meer is.

Een vertegenwoordiger vanuit de joodse gemeenschap vatte op die manier een groepsgesprek plaats tijdens de expertmeeting over Bijbel en Koran in het Landelijk Dienstencentrum van de Protestantse Kerk in Nederland op maandag 21 november. Tijdens de bijeenkomst werd door de afscheid nemende ds. Wim van Dommelen ook het themanummer ‘Leven, Oecumene en Wijsheid’ gepresenteerd in de reeks Oecumenische Bezinning, waarvan hij één van de redacteuren is. De bundel behandelt teksten uit Bijbel en Koran rond de personen Adam, Abraham en Salomo.

Tijdens de expertmeeting waaraan zo’n veertig mensen deelnemen, ging het vooral over de organisatie van het kringwerk rond Bijbel en Koran. Er gingen verschillende vooronderstellingen over tafel. Je moet leren dat je de teksten ook als metafoor moet kunnen lezen, zowel in Bijbel als in Koran, meende iemand. Een ander benadrukte het verschil in waardering van de tekst. ‘We maakten ooit een grapje over de profeet en merkten dat het mopje helemaal verkeerd viel bij de moslims. Blijkbaar gaan we verschillend met de heilige teksten om’. ‘Het maakt ook uit met wie je praat en in welke tijd’, reageerde een ander. ‘In de Middeleeuwen zochten juist de moslimgeleerden de grens van de uitleg, terwijl de kerkvaders toen meer een biblicistische benadering kozen’.

Er gingen allerlei suggesties over tafel. Als je een groep wilt starten is het handig van te voren af te spreken dat je de bronnen van de ander niet in aanvallende zin gaat citeren, of op zijn minst de vraag stelt: ‘Versta ik het goed dat dit zus en zo betekent?’ Het is verstandig om in de groep ongeveer evenveel moslims als christenen te hebben. En als je deskundigen van buitenaf vraagt moeten het beide vakgenoten zijn, zodat niet de ene traditie een theoloog levert en de andere traditie iemand met een heel andere achtergrond. Unaniem klonk het verlangen om meer jonge mensen bij het gesprek te betrekken. Een vertegenwoordiger van www.nieuwemoskee.nl bracht ook de wenselijkheid in dat er meer rolmodellen worden gevonden van leidinggevende theologen die het voortouw nemen ten dienste van de eigen achterban in het gesprek over Bijbel en Koran.

Downloaden tekst brochure: klik hier.

Bron: Raadvankerken.nl

Binnenkort verschijnt: ‘Dwars op de tijdgeest’

bruggenbouwers — Thu, 26 Jan 2012 17:51:59 +0000

In Dwars op de tijdgeest – hoe ik Nederland aantrof toen ik terugkwam laat Froukje Santing zien dat de beeldvorming rondom moslimmigranten onnodig negatief is. Nederland verandert volgens haar in een rap tempo in een arrogant en zelfzuchtig land – er wordt gepoogd een model-Nederlander te ontwikkelen, waarbij er niet veel ruimte is voor ‘anders-zijn’. Sterker nog: vanuit deze positie worden veel migranten geschetst als ‘de Ander’, een beeld dat alleen maar zorgt voor meer verdeeldheid. Santing wil Nederland niet op deze manier laten verscheuren: dit boek is haar persoonlijke en genuanceerde weerwoord.

Froukje Santing woonde zeventien jaar als correspondent in Turkije. Ze voedde er ook haar Nederlands-Turkse dochter op. De vragen die ze zichzelf (en dus de lezer) stelt en de genuanceerde blik waarmee ze de situatie blijft bekijken zijn mooi verwoord in dit persoonlijke fragment:

‘Het was even slikken toen mijn dochter, die zesentwintig jaar geleden zowel op het gemeentehuis in Beilen als bij het Turkse consulaat in Deventer is aangegeven, enkele maanden nadat we naar Turkije waren teruggekeerd haar Turkse identiteitsbewijs kreeg toegestuurd. In het hokje religie stond pontificaal dat ze moslim is, zonder dat ons als ouders daarover ooit iets is gevraagd. (…) In het integratiedebat [in Nederland] wordt juist gepraat over dé islamitische identiteit van migranten met een moslimachtergrond. De diversiteit van hun identiteit wordt moedwillig onder het tapijt geschoven. Het doet me denken aan het Turkse geboortebewijs van mijn dochter. Je identiteit wordt je opgedrongen. Bovendien lijkt het of context geen rol meer speelt. Alle moslims worden over één kam geschoren.’

Boekgegevens:
Titel: Dwars op de tijdgeest – hoe ik Nederland aantrof toen ik terugkwam | Auteur: Froukje Santing | Uitgeverij: De Geus | ISBN: 9789044520767 | Verschijnt: 29 februari 2012

Bron: De Geus

De regenboog is in ons huis. De kleurrijke geschiedenis van de kerk in Suriname

bruggenbouwers — Tue, 24 Jan 2012 18:36:15 +0000

De katholieke kerk had in het protestantse wingewest Suriname een moeilijke start. Vanaf 1817 kwam er continuïteit in het kerkelijk leven, onder leiding van enkele priesters van de Hollandse Zending die in de hoofdstad Paramaribo en op de plantages werkten. Zij leerden de taal van de slaafgemaakten en deden ervaring op met de slavernij. Na de afschaffing van de slavernij in 1863 maakte de katholieke kerk kennis met talen en culturen van contractarbeiders uit China en uit Brits- en Nederlands-Indië. De nieuwe samenleving werd meertalig, multireligieus en multicultureel.

Met het kerkelijk dienstwerk, met onderwijs, melaatsenverpleging, werkgelegenheid en sociale zorg verwierf de katholieke kerk een plaats in de samenleving. Langzaam maar zeker breidde zij zich uit naar de districten en het bosland.

Toen het apostolisch vicariaat van Suriname in 1958 het bisdom Paramaribo werd, kwam de nadruk te liggen op surinamisering van theologie, liturgie, ambten en financiën. De katholieke kerk van Suriname integreerde meer en meer in de Caribische regio. Toen kwamen er ook meer kansen voor oecumene en de dialoog met de islam, het hindoeïsme en het religieuze erfgoed van de Inheemsen en de mensen uit West-Afrika en Azië. De kerk leerde de sociaal-politieke en religieuze waarde van het principe ‘eenheid in verscheidenheid’.

Te midden van alle recente troebelen – de staatkundige onafhankelijkheid (1975), de aanzienlijke migratie naar Nederland, de staatsgreep van 1980, het geweld tegen burgers (december 1982) en de Binnenlandse Oorlog (1986-1992) – wist de katholieke kerk stand te houden. Een belangrijke factor daarbij is ongetwijfeld haar voortdurende pleidooi voor de kwaliteit van leven in een samenleving die op zoek is naar haar waarden en normen.

Joop Vernooij (Houten, 1940), redemptorist en missioloog, werkte van 1969 tot 2001 in het bisdom Paramaribo (Suriname).

Bron: Valkhof Pers Nijmegen

Man van vrede. Franciscus van Assisi in de wereld van de islam

bruggenbouwers — Tue, 24 Jan 2012 06:03:56 +0000

In de vroege 13de eeuw was Europa in een felle strijd verwikkeld met de islam om de heerschappij over wat het ‘Heilig Land’ heette. In felle redes riepen de pausen de christenen op ten strijde te trekken tegen de ‘Moren’ en het ‘wrede beest’ te verslaan. Vele duizenden gingen op pad in opeenvolgende kruistochten, vele levens gingen verloren in wat wij tegenwoordig alleen maar als zinloos bloedvergieten zien. Maar niet iedereen liet zich door dit vijanddenken mee slepen. Er was één man die zich – te midden van vijandschap, onverdraagzaamheid en geweld tegenover de moslims – inzette voor christelijke waarden als vijandsliefde, zorg voor de ontheemde vreemdeling, solidariteit met alle mensen, ook de moslims, en vredelievendheid. Die ‘man van vrede’ was Franciscus van Assisi. In 1219, de vijfde kruistocht was in volle gang, bracht hij, na twee eerdere mislukte pogingen, een bezoek aan sultan Malek al-Kamil van Egypte.

De ontmoeting met de sultan, die helemaal geen wolf of wreed beest bleek te zijn, heeft een diepe indruk op Franciscus gemaakt en een grote invloed uitgeoefend op zijn verdere leven en spiritualiteit. Deze fascinerende gebeurtenis in het leven van een fascinerend mens kan ons inspireren om niet de confrontatie te zoeken met de islam maar de dialoog. In het spoor van Franciscus, die zijn woorden omzette in daden van vrede en verzoening, van solidariteit en dienstbaarheid. En die een wereldomvattende zuster- en broederschap van alle mensen tot stand wilde brengen, ongeacht alle verschillen in af komst, geloof en cultuur.

Van Jan Hoeberichts is bijna twintig jaar geleden het boek Franciscus en de islam verschenen. In het meer toegankelijke Man van vrede heeft hij allerlei nieuwe gezichtspunten en inzichten verwerkt. Zo gaat hij uitvoeriger in op de ontwikkeling die Franciscus na zijn terugkeer in Italië doormaakte.

Bron: Valkhof Pers Nijmegen

‘De ideologie van de PVV’ verschijnt 2 maart

bruggenbouwers — Sun, 22 Jan 2012 14:29:39 +0000

Op vrijdagmiddag 2 maart zal in De Nieuwe Liefde in Amsterdam, het nieuwe centrum voor debat, bezinning en cultuur van theoloog Huub Oosterhuis, het boek De ideologie van de PVV van arabist Jan Jaap de Ruiter worden gepresenteerd.

In De ideologie van de PVV gaat De Ruiter, verbonden aan de Universiteit van Tilburg, in op het PVV-gedachtegoed zoals verwoord door PVV-Kamerlid Martin Bosma in zijn De schijn-élite van de valse munters, dat in 2010 verscheen. Helder analyserend legt De Ruiter uit dat het PVV-denken sterk zwart-wit is en zich op een vijftal thema’s richt: het christendom, de islam, joden en Israël, de linkse partijen en immigratie en multiculturaliteit. Daarnaast besteedt De Ruiter aandacht aan de wording van de PVV als politieke beweging, en de manier waarop Martin Bosma omgaat met cijfers en feiten. In een verhaal dat dit boek afsluit verwoordt De Ruiter zijn zorg over wat er gebeurt als uitsluiting in een samenleving regel wordt.

Binnenkort vindt u meer informatie op deze website over zowel het boek als de presentatie op 2 maart. Via deze link (website uitgever Rozenberg Publishers) vindt u alvast een aantal boekgegevens als ook een deel van het voorwoord van Rob Riemen.

Bron: Rozenberg Publishers

Naema Tahir komt met boek over de hoofddoek

bruggenbouwers — Sun, 22 Jan 2012 14:28:01 +0000

Na 9/11 kreeg de islamitische hoofddoek symbolische waarde. Voor de een betekent de hoofddoek onderdrukking van de vrouw en voor de ander juist bevrijding. Hoe vaak en vurig er ook over de hoofddoek wordt gediscussieerd, onduidelijkheid heerst.

Dragen moslima’s hem om religieuze, sociale of zelfs economische redenen? Is het dragen voor de gelovige verplicht? Zal het fenomeen aan populariteit inboeten of een trend blijven?

Naema Tahir behandelt deze en veel meer vragen. Ook schetst ze haar persoonlijke ervaringen: hoe ze als vijfjarige de hoofddoek voor het eerst droeg in haar geboorteland Engeland en hoe de betekenis ervan voor haar veranderde in de verschillende fasen van haar leven. Vervolgens onderzoekt ze de oorsprong van de hoofddoek vóór het ontstaan van de islam. Tot slot vertelt ze wat iedereen wil weten, maar bijna niemand weet: waar in de Koran staat de plicht – mocht die er al zijn – tot het dragen van de hoofddoek. De hoofddoek geeft een unieke kijk op het meest controversiële kledingstuk van onze tijd.

Naema Tahir (Slough, Engeland, 1970) is juriste en mensenrechtenactiviste en werkte bij verschillende Nederlandse ministeries en voor de VN-vluchtelingenorganisatie in Nigeria. Ze mengt zich in het publieke debat over integratie en moslims en schrijft regelmatig opiniestukken voor NRC Handelsblad. Ze publiceerde onder andere Kostbaar bezit (2006) en Eenzaam heden (2008).

Bron: Prometheus

Recensie van ‘Van Harem tot Fitna’

bruggenbouwers — Sun, 22 Jan 2012 07:47:54 +0000

Van Harem tot Fitna is een indrukwekkend onderzoek over de vraag hoe er in Nederland vanaf 1848 tot 2010 is gedacht over de islam. Theoloog Marcel Poorthuis en historicus Theo Salemink verschaffen in acht perioden een boeiend ‘breedbeeld’, met daarin veel scherptediepte, van de veranderlijke visies op de islam. Discussies en percepties in zowel het levensbeschouwelijke, als het maatschappelijke domein worden op de voet gevolgd. Eindelijk een boek dat de discussies in perspectief plaatst, ordent en vergelijkt.

Heer en meester over een moslimland
Het boek begint als Nederland nog een ‘christelijke, koloniale natie’ is, heer en meester in het grootste moslimland ter wereld. De islamoloog Snouck Hurgronje maakte eind negentiende eeuw van islamstudies een zelfstandige discipline, los van theologie en filosofie. Als negentiende eeuwse rationalist bezag hij iedere religie met scepsis. Zijn scheiding van kerk en staat hield een keuze in voor een beleidswetenschap, in dienst van een quasi-neutrale, koloniale staat. Anders dan veel seculiere islam-critici vandaag, adviseerde hij ‘respect’ tegenover de islam, zij het vanuit een welbegrepen eigenbelang. ‘Indische lessen’, die volgens de auteurs nog steeds om een creatieve verwerking vragen.
Ze belichten in deze vroege periode daarnaast bijvoorbeeld Abraham Kuyper, die niet alleen met de roomsen een monsterverbond sloot tegen de seculieren, maar daarnaast in de islam een potentiële bondgenoot zag tegen een vermeend ‘Aziatisch gevaar’.

Zending en missie en de islam
Hun beschrijving van ontwikkelingen in zowel het protestantse en katholieke denken over de islam sinds de jaren ’30 staan dichterbij de huidige tijd. De protestantse zendingswetenschapper Hendrik Kraemer bleef scherp afstand houden tot de islam als een niet-Bijbelse, ‘natuurlijke religie’. Dit mede onder invloed van de theologie van Karl Barth, die zelfs eens een jammerlijke vergelijking maakte tussen de opkomst van de islam en die van het nationaalsocialisme. Maar veel begrip voor de islam valt ook onder latere ‘linkse’ Barthianen, zoals Arend van Leeuwen, niet te constateren.
Bij katholieke islamologen als Zoetmulder en Houben groeide onder invloed van eigen ervaringen in de katholieke missie juist de waardering voor de islam. Dat gebeurde ook onder invloed van de ‘abrahamitische oecumene’ van de Franse Arabist en islamoloog Louis Massignon. Deze kenner van de islamitische mystiek had tijdens een ernstige ziekte in Irak in de zorg van moslims een teken ervaren waardoor hij de weg terugvond naar zijn eigen christelijk geloof. Deze bijzondere Franse denker zou later één van de grote inspiratoren van de interreligieuze dialoog worden zoals die door het Tweede Vaticaans Concilie is verkondigd.

Nieuwe ontwikkelingen in de jaren zestig
De auteurs laten fraai zien hoe sinds de jaren zestig het katholiek-protestantse verschil in perceptie werd overbrugd door een groep protestantse theologen en islamologen (w.o. Wessels, Mulder, Slomp en Speelman) die zich herkenden in de Concilieverklaring Nostra Aetate over de relatie tot andere godsdiensten. Zij begonnen kritisch te reflecteren op hun eigen zendingsgeschiedenis en ontwikkelden een belangstellend oog voor de islam als een wèl verwante religie. Deze protestanten vormden met katholieke theologen als Reesink en Camps langere tijd een stevig ‘hogedruk gebied’ binnen de kerken waarin ontmoeting en dialoog goed konden gedijen.
De auteurs menen dat dit meer aan ‘de top’ dan aan ‘de basis’ gebeurde. Maar persoonlijk herinner ik me Vredesweken, met motto’s als “Ontmoeting van culturen als tegenzet”, die zelfs nog tot na ‘9/11’ in veel plaatsen het signaal vormden voor breed gedragen vredeswandelingen ‘tussen kerk en moskee’ en andere vormen van dialoog en diapraxis ‘van onderop’. Er was daarnaast bijvoorbeeld het, toen zelfs nog van overheidswege gesteunde IKV-project van Wim Bartels onder de naam: ‘Euro-Arabische Dialoog van onderop’. Kwamen interne kerkelijke tegenstellingen over de islam in feite niet pas in de huidige eeuw meer naar voren, onder invloed van een nieuwe massieve, seculier geïnspireerde afkeer van de islam ‘als religie’, in combinatie met terreinverlies van progressieven aan de eigen orthodoxie?
Het is wel een terechte waarneming dat er aan linkse, seculiere kant in de jaren zestig alleen belangstelling is geweest voor gastarbeid als ‘sociale kwestie’, en nauwelijks voor de islam. De toen levendige kerkelijke dialoogactiviteiten resoneerden ook nergens in de gesloten groep van liberale en neoconservatieve islamcritici, die begin deze eeuw hun stem steeds luider zouden laten horen.

Van ontmoeting naar confrontatie van culturen
Het ‘hogedruk-gebied’ van de dialoog in de kerken van die tijd moest helaas plaats maken voor een reeks stormachtige ‘depressies’. Na de Rushdie-affaire en ‘9/11’ kwamen seculiere critici van de islamitische cultuur boven drijven die geen van allen een boodschap hadden aan kerken, en bij wie zowel werkelijke kennis van de islam als eigen ervaring op het gebied van dialoog ver te zoeken waren. De islam werd door mensen als Jan Blokker, Bart Tromp, Frits Bolkestein, Hirsi Ali en Paul Cliteur als een nieuw extern èn intern gevaar voor het Westen weg gezet, haast als een remplaçant voor het Rode Gevaar.
Het boek laat zien hoe deze seculieren veelal de ‘drie bronnen theorie’ omarmden, die ‘onze’ cultuur fundeert in drie opeenvolgende historische fenomenen: jodendom, christendom en humanisme, met uitdrukkelijke uitsluiting van een nieuw historisch fenomeen als een westerse islam . Wilders zal dit nieuwe dogma gretig overnemen en verder radicaliseren. De auteurs tonen hoe Trouw-redacteuren als Vink en Rutenfrans zich met deze nieuwe liberale en neoconservatieve antithese verbonden, waardoor er in die krant een tijd lang bijna geen christelijke arabist of islamoloog meer aan bod kwam. Behalve Hans Jansen, die met reden het fundamentalisme onder moslims aan de kaak stelde, maar over wie de auteurs terecht het oordeel vellen dat hij de Koran op een omgekeerd fundamentalistische wijze is gaan interpreteren.

‘Christenen voor het populisme’
Het kon bijna niet anders, of deze koude wind zou ook binnen de kerken een keer voelbaar worden. Vandaag wijzen de auteurs bijvoorbeeld op de stampei van conservatieve Brabantse pastoors die op hun websites de dialoog met de islam en daarmee Vaticanum II naar de prullenbak verwijzen (Schilder, Mennen en Mutsaerts, die tegenwoordig hulpbisschop is). ‘Christenen voor het populisme’ worden ze in het boek genoemd. De invloed van de ‘verweesde’ katholiek Fortuyn en de ex-katholieke, ‘Indische’ Limburger Wilders komen in dit verband ook ter sprake. Onder protestanten blijkt de moderne anti-islamitische mentaliteit dikwijls verbonden te zijn met ‘Eindtijd-profeten’ binnen evangelicale en ultra-orthodoxe kringen, die met de PVV zijn gaan sympathiseren.
Er zijn ook degelijke theologen, zoals Bernhard Reitsma die de islam weliswaar respecteren, maar theologisch vooral teruggrijpen op ‘het verschil’ en de uniciteit van het christendom. Binnen de PKN hebben zij een toon gezet in de jongste notitie over de islam, die intussen al wel weer tot interne discussies heeft geleid.
Terwijl het boek lange tijd nogal afstandelijk en beschrijvend is, wordt de toon naar het einde toe scherper en hekelen de auteurs de manier waarop de kerken het debat over de islam door seculiere liberalen en neoconservatieven hebben laten ‘kapen’ en zo mee gegleden zijn in een proces waarin religieuze culturen, ook het orthodoxe jodendom èn de eigen christelijke godsdienst binnen onze samenleving verder geïsoleerd raakten.

Kanttekeningen bij dialoog, islam en Israël
De dialoog over de islam raakt vanzelfsprekend de discussie onder joden, christenen en moslims over het beloofde land. Dat heeft mij aanleiding gegeven om tot slot een enkele kanttekening te plaatsen bij de wijze waarop de staat Israël in het boek ter sprake komt. Ik mis bij de schrijvers het mijns inziens dringend noodzakelijke onderscheid tussen ‘antisemitisme’ en ‘kritiek op de staat Israël’, en tussen ‘politiek zionisme’ (al of niet in een religieus jasje) en jodendom als wereldreligie. Dat blijkt bijvooreeld als ze het negatieve oordeel over het zionisme van de dominicaan Lucas Grollenberg ‘wrang’ noemen. Is dat terecht, als je bedenkt dat hij de Nakbah (de etnische zuivering in 1948) voor zijn ogen heeft zien voltrekken? Is het niet eerder opmerkelijk dat Grollenberg, vanuit zijn eerbied voor het jodendom als religie, het zionisme en de joodse godsdienst uitdrukkelijk is blijven onderscheiden? En hoe kan Wilbert van Saane, een predikant die in Libanon onder christenen en moslims gewerkt heeft, op basis van een enkel artikel worden verweten dat bij hem het jodendom als religie “geen rol” meer zou spelen vanwege zijn zionisme-kritiek?
Deze kanttekeningen nemen niet weg dat ik de auteurs zeer dankbaar ben voor hun boek. Zou het feit dat het inmiddels mogelijk is gebleken om een dergelijk boek te schrijven wellicht niet de overgang markeren van een decennium van onverdraagzaamheid, naar een periode waarin kennis van zaken, relativering en nuance de discussies over de islam, maar ook over andere religies weer meer gaan kenmerken?

Bovenstaande recensie werd geschreven door Gied ten Berge. Ten Berge is socioloog en theoloog.

Recensie van ‘Leven in Babelse tijden. De noodzaak van een interreligieuze dialoog’

bruggenbouwers — Tue, 17 Jan 2012 15:31:33 +0000

Het verhaal van de torenbouw te Babel (Genesis 11) is traditioneel zo gelezen, dat God de volken verstrooit en hun talen verwart als straf voor de hoogmoedige gedachte om een toren tot in zijn hemel te willen bouwen. Die uitleg wordt tegenwoordig vaak omgedraaid. Het is geen straf, maar juist een zegen dat de volken over de aarde zijn verspreid. Dat beantwoordt immers aan Gods intentie, dat de aarde die Hij geschapen heeft bewoond en vruchtbaar gemaakt moet worden.

Deze laatste interpretatie speelt een sleutelrol in het boekje van Marianne Moyaert over de noodzaak van een interreligieuze dialoog. De titel Leven in Babelse tijden verwijst daarnaar, maar speelt ook in op de verwarring die momenteel heerst over die door haar voorgestane interreligieuze dialoog.

Helder en scherp onderscheidt ze een aantal posities in de dialoog. Achtereenvolgens zijn dat het exclusivisme, het inclusivisme en het pluralisme. Het eerste houdt de eigen religie voor de enige waarheid en sluit daarmee anderen uit. Ze worden slechts gezien als mogelijke objecten van bekering. Dat er van een andere religie ook iets te leren valt, valt buiten het gezichtsveld van het exclusivisme. Het inclusivistische perspectief gaat mank aan het tegendeel. De ander wordt niet uitgesloten, maar ingesloten. Let wel, dat gebeurt onder de erkenning dat de andere religie een andere traditie vertegenwoordigt, maar vanuit een soort metaperspectief worden de anderen religies in de eigen, als hoogste waarheid ervaren religie ingevoegd. Er is feitelijk sprake van annexatie in plaats van een dialogische uitwisseling. In het pluralisme is deze onderschikking opgeheven en worden religies aan elkaar nevengeschikt. Er is niet één religie die aanspraak op het bezit van de waarheid kan maken. Ze zijn alle even zovele verschillende wegen naar dezelfde ultieme goddelijke werkelijkheid die aan alles ontsnapt.

Op het eerste gezicht lijkt deze laatste positie de beste uitgangspunten te bieden voor een interreligieuze dialoog. Moyaert laat echter zien hoe achter het pluralisme dikwijls een beleefde onverschilligheid schuilgaat. De ander wordt niet werkelijk op zijn of haar eigen merites gezien, vanwege de neiging verschillen te snel glad te strijken. Ze spreekt van de onverschilligheid voor het verschil. Feitelijk gebeurt er hetzelfde als in de exclusivistische benadering, al gaat het wat subtieler. Maar als het erop aan komt wordt de ander in zijn andersheid niet erkend. Er is geen ruimte voor het zelfverstaan van de ander. Vaak gaat er een zekere druk uit van het pluralisme om het vasthouden aan de eigenheid los te laten ter wille van de dialoog. Maar dialoog betekent niet het opheffen van het verschil, maar het uithouden met het verschil. De diversiteit is geen vloek, maar een zegen. En dan komt de hedendaagse interpretatie van het Babelverhaal om de hoek kijken (p. 71vv). De boodschap daarvan is dat diversiteit vruchtbaar is, dat eenheid daarentegen verstikt. In het verhaal zelf is er geen sprake van dat God gekweld zou zijn door veronderstelde menselijke hoogmoed. Wat God zorgen baart (in de leefwereld van het verhaal) is niet dat ze hem naar de kroon steken, maar dat ze op een kluitje blijven. Dat zou zijn scheppingsdroom pas echt in gevaar brengen.

In navolging van de Franse filosoof Paul Ricoeur pleit Moyaert daarom om te zoeken naar een theologie van interreligieuze gastvrijheid (p. 84). De taal is daarvoor het aangewezen instrument. Ricoeur spreekt van een talige gastvrijheid, waarmee hij bedoelt dat mensen uitgenodigd worden de ander te leren kennen in zijn andersheid. Dat die ander een andere (geloofs)taal spreekt, vormt daarbij een hindernis maar geen grens. Wel is het van belang te erkennen dat in elke vertaling, die nodig is om elkaar in de dialoog te bereiken, de vreemdheid van de ander niet wordt opgeheven. Er is altijd een betekenisrest die zich verzet tegen de vertaling (p. 88).
Juist op dit punt zou een verdere doordenking van het thema van de alteriteit, meer in het spoor van de postmodernen, het betoog verder hebben kunnen brengen. Belangrijk in deze filosofische benadering is dat het andere ook in het eigene wordt onderkend en omgekeerd. Moyaert schrijft in het spoor van Ricoeur: Tussen het eigene en het vreemde zal altijd een onophefbaar verschil blijven bestaan. Het vreemde zal nooit helemaal eigen worden (p. 88). Hoe waar dit ook is, dit is tegelijkertijd te statisch. Want de posities bewegen, zeker in de dialoog. Het wordt nog spannender als we in het eigene het vreemde leren onderkennen en in het vreemde het eigene herkennen.

De interreligieuze dialoog vraagt om een specifiek soort openheid voor de ander, om een interreligieuze gastvrijheid. In het laatste hoofdstuk van haar boekje, werkt ze dat nader uit aan de hand van een beschouwing over het feest als ontmoetingsruimte (p. 97vv). Waar haar betoog tot op dit moment uitblinkt in helderheid en bijeengehouden wordt door een strakke structuur, wordt dat in deze laatste pagina’s losgelaten. Het wekt de indruk alsof haar ideeën hieromtrent nog meer uitgekristalliseerd moeten worden. De op de achterflap gewekte verwachting dat we met dit boek te lezen krijgen hoe we precies de interreligieuze dialoog moeten vormgeven, wordt daardoor wat mij betreft nog niet ingelost. Dat neemt niet weg dat Marianne Moyaert een belangrijke bijdrage daaraan levert, door helder de verschillende posities te onderscheiden in de dialoog, die meer dan ooit nodig en gewenst is.

Bovenstaande recensie werd geschreven door ds. Bert Altena. Voor meer informatie: http://www.bertaltena.com.

De islam en het Westen – 111 Vragen aan Samir Khalil Samir

bruggenbouwers — Fri, 13 Jan 2012 17:54:50 +0000

Een helder portret van de islam en hoe christenen en moslims aan een vreedzame samenleving kunnen bouwen.

Dit boek is het resultaat van uitgebreide interviews met Samir Khalil Samir over de islam en het samenleven van volkeren met verschillende geloofsovertuigingen en culturen. Welke relatie is er tussen de islam en het Westen? Kan de islam werkelijk integreren in de Europese samenlevingen? Wat zijn de voorwaarden voor een constructieve ontmoeting? Een boek zonder vooroordelen en zonder naïviteit.

Samir Khalil Samir is een Egyptische jezuïet. Momenteel is hij hoogleraar theologie en islamologie aan de katholieke universiteit in Beiroet. Hij heeft korte tijd in Nederland gestudeerd en is de auteur van meer dan 20 boeken en 500 artikels over de islam.

Bron: Lannoo