Enkele maanden geleden verscheen in het vooraanstaande Amerikaanse blad Foreign Affairs een artikel over Bosnië onder de titel ‘Bosnia on the Brink’ (‘Bosnië op de rand van de afgrond’). De twee auteurs, beiden hoogleraar, stellen dat in dat geplaagde Balkanland opnieuw oorlog zou kunnen uitbreken. Hoe kan dat nou? Er is toch toch in 1995 een vredesakkoord gesloten? Hebben die vijf jaar oorlog van destijds niet tot een katharsis geleid? Is alle agressie in zo’n situatie niet voor vele decennia gewoon ‘op’? Nee dus. Met name Mostar wordt genoemd als een plek waar het slecht gaat. In die stad viert segregatie tussen bevolkingsgroepen hoogtij. Aan de westkant van de rivier wonen christelijke Kroaten en aan de oostkant moslim Bosniaks. Spullen die op de markt aan de ene kant van de rivier worden verkocht zijn haast per definitie taboe aan de andere kant. Een Bosniak die een sigaret van Kroatische makelij rookt – dat gaat niet.

Door: Robbert van Lanschot

Eerder dit jaar publiceerde ik een boek over segregatie in ons eigen land. Nou ja, eigenlijk ging het boek Café Mogadishu. Omzwervingen door het andere Nederland over de islam en moslim migranten. Maandenlang zwierf ik door wijken als Spangen en Delfshaven in Rotterdam, de Westelijke Tuinsteden in Amsterdam en de Schilderswijk en Transvaal in Den Haag. Wat mij met name opviel waren de scherpe scheidslijnen die nu door onze steden lopen. De Randstad begint in dat opzicht steeds meer op de Balkan te lijken. Voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken heb ik enkele jaren in Kosovo en Bosnië gewerkt. Ik ben daardoor redelijk goed bekend met Mostar en ook met Mitrovice, de Kosovaarse stad waar  – alweer gescheiden door een rivier – een de ene kant christenen wonen en aan de andere kant moslims. Even ten zuiden van Kosovo ligt de Macedonische stad Tetova. In het voorjaar van 2001 brak er een burgeroorlog uit. Gelukkig kon die brand met internationale bijstand nog net op tijd worden geblust. Op 16 maart 2001, de eerste dag waarop het misging, was ik toevallig in Tetova. Toen ik er ’s ochtends vanuit Pristina arriveerde, was het vredig. Er werd druk gewinkeld en de cafe’s zaten vol. Enkele uren later werd er volop geschoten, vooral vanuit de heuvels boven de stad. Tetova bleek een mozaik te zijn van enerzijds moslim Albanese en anderzijds christelijke Slavische enclaves. Iedereen moest opeens van straathoek naar straathoek rennen, dekking zoekend in portieken en steegjes. Voor enkele dagen was Tetova een Sarajevo. Maar in de geschiedschrijving over de woelige Balkan zal ‘Tetova’ gelukkig hooguit een voetnoot zijn. Ik weet het, de gevechten op de Balkan kunnen niet worden gereduceerd tot godsdiensoorlogen. Daarvoor zijn ze veel te complex. Maar toch speelden cultureel-religieuze aspecten vaak een grote rol. Niet voor niets waren in Kosovo juist moskeeen en kerken en kloosters een geliefd doelwit.  

In het voorwoord van Café Mogadishu schreef ik: “Kan Nederland een harmonieus christelijk-islamitisch land worden? Of zijn we op weg naar een diep gefragmenteerde samenleving? Kan Den Haag ooit een Mostar worden? Of Maassluis een Mitrovice? Waarom eigenlijk niet? De culturele en sociale verschillen hier zijn schriller dan op de Balkan. Daar ging het lang goed, en toen ging het fout. Is zo’n lot ook ons land beschoren?” Tijdens mijn omzwervingen in eigen land ben ik gelukkig niets tegengekomen dat mij de indruk gaf dat wij inderdaad bezig zijn af te glijden naar een Balkanconflict. Maar het feit dat onze steden steeds meer gesegregeerde buurten tellen, is wat mij betreft toch verontrustend. Is de uittocht van autochtonen uit de oudere stadswijken niet het signaal dat er iets heel erg fout gaat? Moet je die ontwikkeling niet zien als een soort langgerekt referendum tegen minaretten? We hebben het gezegde ‘Onbekend maakt onbemind’. Maar bij die exodus geldt helaas: ‘Bekend maakt onbemind’. De focus van het Haagse politieke debat is gericht op integratie. Maar wellicht is die toenemende scheiding tussen moslims en niet-moslims iets dat het integratie-thema verre overstijgt. Mostar en Mitrovice waren geen integratieperikelen. Datzelfde kan worden gezegd – als we de geografische cirkel wat wijder trekken – over Libanon en bijvoorbeeld over Nagorno-Karabakh en Tsjetjenie op de Kaukasus en over het onverwachte, bloedige conflict tussen christenen en moslims op Ambon en over de Kristallnacht die volgde op de uitroeping van de shariawetgeving in Soedan. Nederlandse politici die vertellen dat het allemaal wel goed komt, weten misschien niet zo goed waar ze het over hebben. De assertieve, snel opbloeiende islam in West Europa is voor ons een nieuw verschijnsel. De aan de Sorbonne afgestudeerde Zhou Enlai – hij was premier onder Mao Tse Tung – werd ooit in een interview door journalisten van Le Monde gevraagd wat hij eigenlijk van de Franse Revolutie vond. Hij: “Ah! Het is nog te vroeg om daarover met een goed oordeel te komen!’  Zo kan op de vraag ‘Kan Den Haag een Mostar worden?’ worden geantwoord dat daar nu nog niet veel zinnigs over te zeggen valt. Gelukkig zijn er op de Balkan ook steden met een gemengde moslim-christelijke bevolking waar het wél goed ging. Bijvoorbeeld Novi Pasar, de hoofdstad van de Servische provincie Sandzjak. De Sandzjak ligt als een buffer tussen Bosnie en Kosovo. Toen er in Bosnie gevochten werd, bleef het in de Sandzjak rustig. En toen er enkele jaren later in Kosovo gevochten werd, bleef het opnieuw in de Sandzjak rustig.  Deze zomer wil ik terugkeren naar de Balkan voor een nieuw boek. Ik wil dan in Novi Pasar onder een pruimenboom zitten en met een ranke fles slivovice binnen handbereik aan een oude, wijze timmerman en een oude, wijze loodgieter vragen: ‘Wat was eigenlijk jullie geheim?’ Misschien luidt hun antwoord dat het nog te vroeg is om op dat punt iets verstandigs te zeggen.

Robbert van Lanschot