Hoe ziet de toekomst van de religie in Nederland eruit? Komen de moslims in de regering? Worden de boeddhisten marktleider? Krijgen we inloopkerken, multireligieuze gemeenschappen of interactieve e-churches? Myriam Braakhuis schetst vier scenario’s. Haar conclusie: “Door keuzes te maken geven geloofsgemeenschappen vorm aan hun eigen toekomst. De kracht die dat uitstraalt, zal hoe dan ook mensen aanspreken.”

Door: Myriam Braakhuis

“Dat het christendom eens verdwijnen zal, lijkt mij niet alleen waarschijnlijk, maar ook wenschelijk”, schreef Simon Vestdijk in 1947. Zal het christendom inderdaad verdwijnen, zoals Vestdijk en veel anderen met hem dachten? De laatste tijd is juist een herleving van de belangstelling voor religie merkbaar. De tijden zijn spannend voor religieuze instanties. Vooral de grote kerken kampen met sterk ledenverlies, terwijl de aandacht voor religie niet verdwijnt.

In deze tijd wordt duidelijk hoe veranderlijk religie kan zijn. Dit roept de vraag op hoe het religieuze landschap zich verder zal ontwikkelen. Hoe ziet religie er over vijftien jaar uit in Nederland?

De toekomst voorspellen is een gevaarlijke tak van sport. Het teruglezen van oude voorspellingen is vermakelijk, omdat ze bijna nooit uitkomen. Zo voorspelde Margareth Thatcher in 1974: “Het zal jaren duren voor we een vrouw als minister-president krijgen; dat maak ik niet meer mee.” Vijf jaar later was het al zover.  

Meestal wordt in de toekomst gekeken door middel van prognoses en extrapolaties. Deze zitten er echter vaak naast. Een andere mogelijkheid om naar de toekomst te kijken is door verschillende toekomstscenario’s te schetsen. Juist omdat de toekomst onzeker is, is het zinvol om verschillende mogelijkheden uit te diepen. Hierdoor kan op elke waarschijnlijke toekomst ingespeeld worden.

Basis van de scenario’s
Als het gaat om de toekomst van religie spelen twee vragen een belangrijke rol. Ten eerste: wat geloven mensen? Steeds vaker komt het voor dat mensen wel geloven, maar niet goed weten waarin. Ze noemen iets als een ‘hogere macht’ of ‘energie’ die alles met elkaar verbindt. Aan de andere kant heeft een concreet godsbeeld ook zijn aantrekkingskracht. De orthodoxe kerken groeien, terwijl gematigde kerken met ledenverlies kampen. Zullen meer mensen in ‘iets’ gaan geloven of zal een concrete overtuiging meer aanspreken?

Ten tweede: welke behoefte hebben mensen aan gemeenschap? Allerlei organisaties hebben het moeilijk omdat mensen zich tegenwoordig minder willen binden. Zal deze ontwikkeling zich doorzetten totdat men nergens meer lid van is? Of krijgen mensen uiteindelijk toch weer behoefte aan binding?

Deze twee vragen weerspiegelen de twee invloedrijke, maar onzekere ontwikkelingen die de basis van vier toekomstscenario’s vormen. De scenario’s zijn inhoudelijk tot stand gekomen door een inventarisatie van trends en ontwikkelingen op het gebied van religie in Nederland. Dit is gedaan door literatuuronderzoek, interviews en brainstorms. Wij zullen deze vier scenario’s nu een voor een bespreken.

Verbonden door God
Concrete geloofsinhoud – Gemeenschap
In 2024 is Nederland onderdeel van één Europa. Door het wegvallen van grenzen hebben mensen behoefte aan identiteit en houvast. Veel mensen vinden die in een geloofsgemeenschap. Na een periode van sterk ledenverlies waren de eens grote kerken niet veel meer dan kleine groepen vasthoudende leden. De jongeren onder hen gingen op zoek naar nieuwe vormen en wisten door grote evenementen veel andere jongeren te trekken. Qua geloofsinhoud zijn deze kerken traditioneel: de Bijbel wordt strikt gevolgd en normen en waarden zijn zeer belangrijk. Kerkgebouwen zijn in onbruik geraakt, maar juist de knusse huiskerken trekken veel mensen. Evangelische kerken floreren: hier geen huiskerken, maar moderne kerkgebouwen voorzien van alle moderne techniek. Naast nachtelijke erediensten vol dans en muziek worden er verstilde gebedsdiensten gehouden op zondagmiddag. Op internetfora worden preken gelezen en geloofservaringen uitgewisseld. Iedereen is naast zijn eigen geloofsgemeenschap lid van een e-church. Deze organiseren interactieve diensten op het internet. De meeste moslims zijn geboren en getogen in Nederland. Zo is een Nederlandse islam ontstaan. Steeds meer Nederlanders bekeren zich tot de islam. Sinds 2022 zit de partij de ‘Verenigde Moslims voor Democratie’ in de regering. De radicalere partij ‘In Naam van God’, die de shari’a wil invoeren, blijft constant op 6 á 7 zetels. Boeddhisme en hindoeïsme trekken vooral mensen die niet religieus opgevoed zijn. In Nederland ontstaan boeddhistische kloosters in oude boerderijen waar mensen zich tijdelijk terug kunnen trekken uit hun drukke bestaan. Een groot deel van de Nederlanders is niet religieus en zet zich soms expliciet af tegen religie. Bedreigd door zowel het wegvallen van grenzen als de religieuze manifestaties om hen heen proberen zij vast te houden aan hun Nederlandse identiteit. Aan de andere kant is het aantal religieus fundamentalistische groepen gegroeid. De spanning tussen deze groepen loopt op en daarmee ook het risico op gewelddadig treffen. De staat is neutraal en garandeert vrijheid voor alle overtuigingen. Op grond van maatschappelijke activiteiten wordt subsidie verleend aan religieuze instellingen.

Scenario 2: Ontdek God in jezelf
Concrete geloofsinhoud – Soloreligiositeit
In 2024 heeft de overheid religieuze uitingen op straat verboden. De nadruk in de geloofsbeleving ligt op persoonlijke ontwikkeling: de ontdekking van het eigen, diepste zelf. De leegloop van kerken heeft sterk doorgezet. Jongeren willen zich niet binden en zijn niet gewend een lidmaatschapsbijdrage te betalen. De studie theologie trekt wel veel studenten die hun persoonlijk geloof willen verdiepen. De overgebleven kerkgebouwen hebben zich ontwikkeld tot inloopkerken: hier kan men vrijblijvend terecht voor een pastoraal gesprek of een moment van bezinning. Veel dominees en priesters zijn actief op het internet. Hier publiceren zij hun preken en geven ze antwoord op geloofsvragen. Ook worden zij ingehuurd voor huwelijken en uitvaarten. De biecht is razend populair. Veel mensen hebben een huisaltaar, waar ze een kaars opsteken of dagelijks uit een heilig boek lezen. Populair zijn games waarin men steeds een niveau hoger komt op het gebied van spirituele groei. Religieuze actiegames, waarin men bijvoorbeeld als Jezus demonen uit kan drijven, doen het goed onder jongeren. Evangelische kerken hebben zich ontwikkeld tot coachingscentra waar mensen begeleid worden in hun persoonlijk geloof. Ook organiseren zij iedere zondag groots opgezette inloopdiensten. Net als de kerken hebben moskeeën veel van hun sociale functie verloren. Moslims komen af en toe naar de moskee, maar de binding met de gemeenschap is afgenomen. Veel moslims voelen zich miskend, omdat ze hun geloof niet mogen uiten op straat. Sommige moslims keren zich hierdoor af van de samenleving en ontwikkelen zich tot ‘soloradicaal’. Steeds meer Nederlanders zijn geïnteresseerd in het boeddhisme. Zij volgen een meditatiecursus, lezen boeddhistische literatuur of laten zich behandelen door een boeddhistisch therapeut. Het boeddhisme floreert in het bedrijfsleven waar men op zoek is naar de optimale werksfeer en de zin van arbeid. Mensen zijn op zoek naar de ultieme religieuze ervaring. Sommigen vinden dit in de mystiek: het streven naar eenwording met God. Anderen gaan naar een religieus pretpark of naar één van de vele Virtual Reality Installations waarin men onder andere de hemel kan ervaren of met een virtuele Christus kan praten.

Scenario 3: Spirituele eenheid
Ietsisme – Gemeenschap
In 2024 zijn mensen voortdurend onderweg. Vaste werkplekken zijn verdwenen en men reist veel. Hierdoor voelen mensen zich verloren en ze gaan op zoek naar nieuwe verbondenheid. In verschillende kerken hebben scheuringen plaatsgevonden. Een groot gedeelte van de rooms-katholieken heeft zich afgekeerd van het conservatieve beleid van de paus. Zij gaan verder als zelfvoorzienende parochies die draaien op vrijwilligers. Men ziet God veelal als ‘Liefde’. De Bijbel wordt gezien als inspirerend boek naast andere religieuze teksten, liederen en gedichten. Binnen de Protestantse Kerk in Nederland heeft een kleine groep orthodoxen zich afgescheiden, omdat het geloof naar hun idee te veel vervaagde. De overgebleven protestanten en afgescheiden katholieken hebben veel contact met elkaar. Zij organiseren gezamenlijke diensten waar gelezen wordt en muziek geluisterd, maar ook geschilderd en gedanst. De nadruk ligt op gedeelde waarden als naastenliefde en rechtvaardigheid. Ook zijn er ontmoetingen met gelijkgestemde moslims. Traditionele moskeeën verliezen hun aanhang aan islamitische ontmoetingscentra waar gelovigen en niet-gelovigen uitwisselen over hun ideeën. Steeds meer mensen zien zichzelf niet als ‘christen’ of ‘moslim’, maar als multireligieus. In iedere stad zijn bloeiende multireligieuze gemeenschappen te vinden. Wereldwijd verenigen mensen die geloven in spirituele eenheid zich in de United Spirits. In Nederland floreren de spirituele groepen. Mensen komen bij elkaar in yogaclubs, veganistische eetclubs, filosofische discussiegroepen en wandelverenigingen. Vooral het aantal mensen dat voor een spirituele belevenis de natuur intrekt, is enorm toegenomen. Op internet zijn de virtuele gebeds- en meditatieplaatsen drukbezocht. Niet iedereen is blij met de grote aandacht voor spiritualiteit. Aanhangers van de wetenschap verenigen zich als tegenbeweging. Zij zoeken verklaringen in feiten en bewijzen en vinden dat iedereen dat zou moeten doen. Door middel van lichtreclames en e-advertenties proberen zij dit duidelijk te maken. Van de begrippen ‘kerk’ en ‘moskee’ is vrijwel geen sprake meer: men spreekt van ‘gelovende gemeenschap’ of ‘interreligieus ontmoetingscentrum’. Hierdoor is de scheiding van kerk en staat een in onbruik geraakt begrip. Godsdienstvrijheid en vrijheid van meningsuiting zijn belangrijke waarden.

Scenario 4: Op zoek naar ultiem geluk
Ietsisme – Soloreligiositeit
In 2024 is men vooral gericht op individuele zelfverwezenlijking. Mensen uiten hun zelfbewuste keuzes in hun leefstijl. De samenleving is ‘verpsychologiseerd’. Men streeft naar de perfecte persoonlijkheid om ultiem geluk te verkrijgen. Kerken zijn iets van vroeger en van andere werelddelen. Sinds 2009 zijn de kerken nog harder leeggelopen dan daarvoor. Mensen wilden zich niet binden en herkenden zich niet meer in de tradities. Zelfs evangelische en pinksterkerken hadden sterk ledenverlies: veel jongeren bleken maar een paar jaar lid te blijven om vervolgens te verdwijnen. Ook moskeeën hebben te kampen met ledenverlies. Steeds meer moslims komen openlijk uit voor hun geloofstwijfel en een groot aantal neemt zelfs duidelijk afstand van de islam. Ondanks de leegloop van kerken en moskeeën is de belangstelling voor religie enorm. Zo worden allerlei boeken gelezen, van de mystieke meester Eckhart tot moderne sjamanen. Op internet worden allerlei profeten, popsterren en goeroe’s gevolgd en aanbeden. De Braziliaanse Miguel, die wordt gezien als de nieuwe Messias, heeft volgelingen over de hele wereld. Andere aanbieders van religie zijn de psychologen. Bijna iedereen heeft een psycholoog als spirituele coach. E-coaching is vooral populair, omdat men via internet elk moment contact op kan nemen met de persoonlijke coach. Met behulp van ritueel begeleiders creëert men eigen rituelen voor belangrijke levensmomenten. Bedrijven investeren tijd en geld in de spirituele ontwikkeling van werknemers, omdat ze merken dat dit de bedrijfscultuur ten goede komt. Boeddhisten en hindoes zijn marktleider op het gebied van spirituele lezingen en zelfverwerkelijkingscursussen. Mensen consumeren bewust, waardoor het aantal duurzame vakanties is gestegen en in de supermarkt alleen maar verantwoorde producten te vinden zijn. Leefstijlen van mensen zijn vluchtig en veranderlijk. Men is constant op zoek naar nieuwe ervaringen; contacten zijn haast nooit langdurig. Er is weinig sociale samenhang in de samenleving. Mensen kunnen zich hierdoor verloren en eenzaam voelen.

De toekomst vormgeven
De bovenstaande scenario’s laten zien dat er wat de religie betreft sprake is van heel uiteenlopende toekomstverwachtingen. Voor een religieuze instelling is het belangrijk toekomstgericht te denken en in te spelen op veranderingen. Vooral is het van belang om te beseffen dat bovenstaande ontwikkelingen niet onbeïnvloedbaar zijn. Religieuze instanties kunnen deze deels zelf sturen.

Het komt er nu op aan dat kerken en andere geloofsgemeenschappen duidelijke keuzes maken: willen zij een hechte gemeenschap zijn of een ontvangstplaats waar men in en uit loopt? Willen zij vasthouden aan het traditionele geloof of geloven zij in spirituele eenheid en gezamenlijkheid van religies? Door deze keuzes te maken geven zij vorm aan hun eigen toekomst. De kracht die dat uitstraalt, zal hoe dan ook mensen aanspreken.

Myriam Braakhuis is masterstudente Religiestudies aan de Universiteit van Amsterdam en schreef dit artikel in het kader van haar stage bij Futureconsult.

Dit artikel werd eerder geplaatst in Opinieblad VolZin nr. 16 van 2009.